Rola katechezy szkolnej w kontekście wychowania i kształtowania osobowości uczniów. Korelacja nauczania religii z działaniami wychowawczymi szkoły

Pośród wszystkich posług i służb, przez które Kościół realizuje swoją misję ewangelizacyjną, wyjątkowe miejsce zajmuje posługa katechetyczna. Za posługę kate­chetyczną winna czuć się odpowiedzialna cała wspólnota chrześcijańska, ponie­waż katecheza to zbiorowy obowiązek całego Kościoła: katechizowanego i kate­chi­zu­ją­cego. Obecność Kościoła w szkolnym nauczaniu nie musi i nie może być sprowadzo­na do jednego, tylko poznawczego wymiaru katechezy. Można zatem mówić o kate­che­zie Kościoła, która jest realizowana i w rodzinie, i w parafii, ale także w szkole, w takim wymiarze, w jakim warunki szkolne na to zezwalają. Owa komplementarność miejsc katechezy zadecyduje o jej wierności misji nauczającego Kościoła.

Katecheza, jako jedna z uprzywilejowanych form posługi słowa w Kościele, głosząc ludziom Dobrą Nowinę o Bożej miłości, jednocześnie aktywnie uczestniczy w procesie wszechstronnego rozwoju człowieka. Nie może więc pomijać szerokiego kontekstu społecznego, kulturowego i politycznego, w którym żyją współcześni chrześcijanie. Jest on bowiem naturalnym miejscem nie tylko rozwoju ich wiary, ale i terenem wielorakiego zaangażowania, poprzez które pragną wypełnić swoje zobowiązania, wynikające z przyjętych sakramentów chrztu i bierzmowania, na rzecz tworzenia świata bardziej solidarnego i braterskiego.

Szczególnym jednak zadaniem katechezy winno być przygotowanie wszystkich wierzących: dzieci i młodzieży, nie tylko do tego, aby potrafili rozwinąć w sobie umiejętność krytycznej oceny istniejącej rzeczywistości, ale także, aby umieli wydo­by­wać, rozwijać i udoskonalać pozytywne przejawy życia społecznego i kultury oraz oczyszczać i usuwać z nich to, co sprzeciwia się Ewangelii Jezusa Chrystusa. Dlatego przed katechezą pojawia się ważne zadanie uświadamiania o istniejącej współ­za­leżności między stanem życia materialnego i duchowego. Nie można bowiem mówić o prawdziwym i pełnym rozwoju, a także o wychowaniu tam, gdzie brakuje wystar­czających środków materialnych dla zaspokojenia podstawowych potrzeb i dążeń osoby ludzkiej. Podobnie nie może być prawdziwego rozwoju osoby i życia społecznego w takich warunkach, w których nie szanuje się godności osoby, wartości duchowych, nie promuje się rozwoju kultury i nauki, nie uznaje się kompetencji zawodowych osób, brakuje troski o dobro wspólne, a jedynie zabiega się o posiadanie dóbr materialnych, co przyjmuje niekiedy formy wyzysku ekonomicznego.

Niepokój budzą propagowane, głównie w środkach społecznego przekazu, te tenden­cje obecne w kulturze i życiu społecznym, które podważają autorytet wychowawczy rodziców i nauczycieli w formacji młodego pokolenia oraz relatywizują tradycyjne wartości i zasady życia oparte na Ewangelii, tudzież oparty na nich system wycho­wania katolickiego. W ich miejsce proponuje się najczęściej różne formy liberalizmu etycznego, wyrosłego z widocznego już w Polsce nurtu dążeń laicystycznych i dechry­stianizacyjnych, które podnoszą niejako do rangi prawa zasadę nadmiernego subie­kty­wizmu w ocenie zachowań ludzkich, sytuacji i zdarzeń.

Przedmiotem szczególnego zainteresowania duszpasterzy, katechetów i wychowaw­ców chrześcijańskich powinien być świat kultury, jej rozwój i doskonalenie, zwłaszcza kultury rodzimej i ojczystej, co powinno stanowić specjalną troskę zaniedbywanego dziś coraz bardziej wychowania patriotycznego. Kultura bowiem posiada swoją nie­zastąpioną rolę w wychowaniu osoby ludzkiej: pierwszym i zasadniczym zada­niem kultury w ogóle i każdej zarazem kultury jest wychowanie. W wychowaniu bowiem chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem – o to, ażeby bardziej ‘był’, a nie tylko więcej ‘miał’ – aby więc poprzez wszystko, co ‘ma’, co ‘posiada’, umiał bardziej ‘być’ nie tylko ‘z drugimi’, ale także i ‘dla drugich.

Wydaje się, że w aktualnej polskiej rzeczywistości istnieje wiele zagrożeń dla naro­do­wej kultury, płynących nie tylko ze ślepego naśladownictwa obcych wzorów czy ich umasowienia, ale z tych tkwiących w niej tendencji, które podają zafałszowany obraz człowieka, stanowiącego podmiot, przedmiot i cel każdej ludzkiej kultury. Prawdziwym wyzwaniem dla wychowania chrześcijańskiego jest nie tylko dążenie do zagwarantowania rodzinie pierwszoplanowej roli w wychowaniu, także w wychowa­niu religijnym, ale również przychodzenie jej z pomocą, aby była dzisiaj w stanie stawać się prawdziwą wspólnotą wychowującą i ewangelizującą, w której rozwijane będą wychowawcze zasady czerpiące swą siłę z żywego kontaktu z Bogiem, z Ewan­gelii, z ofiarnej i bezinteresownej miłości, roztropnie stawiającej także konieczne wymagania.

Dlatego planując różne działania katechetyczne, należy pamiętać, że między katechezą dzieci i młodzieży a katechezą dorosłych powinna istnieć ciągłość, tak mocno podkreślana przez pp. Jana Pawła II: Chodzi także o to, by katecheza dzieci, młodzieży, dorosłych, katecheza ciągła, nie były jak gdyby terenami oddzielonymi od siebie czy pozbawionymi wzajemnej łączności. Jeszcze ważniejsze jest, by nie doszło między nimi do całkowitego rozłamu, lecz wręcz przeciwnie, trzeba aby się one między sobą uzupełniały. Pilną więc potrzebą jest poszukiwanie takich form i metod katechezy dorosłych, aby zostały wypełnione wszystkie jej założenia, cele i zadania.

Chrześcijańskie wychowanie dzieci i młodzieży, które obecnie realizuje się w środo­wisku szkolnym, stanowi z pewnością ważny etap w rozwoju polskiej myśli i praktyki katechetycznej, jak również poważne wyzwanie pod adresem całego Kościoła w Pol­sce. Stanowi także poważną szansę dla poznawania roli i znaczenia Kościoła w two­rze­niu kultury, kształtowaniu poprawnej wizji człowieka i życia społecznego w opar­ciu o Ewangelię, zwłaszcza dla tych uczniów, którzy są obojętni we wierze i zdystan­so­wani do życia kościelnego. Tymczasem katecheza będąc ze swej strony aktem eklezjalnym, domaga się przede wszystkim uznania Kościoła jako jej prawdziwego podmiotu, gdyż to on jest rzeczywistym nauczycielem wiary, którego nie mogą zastąpić inne podmioty życia społecznego, np. szkoła, ani tym bardziej stanowić jedynego miejsca jej realizacji i rozwoju. Katecheza stanowi ponadto podstawowy element wtajemniczenia chrześcijańskiego i jest ściśle złączona z sakramentami wtajemniczenia, co urzeczywistnia się najbardziej i najskuteczniej w parafii. Nie należy też zapominać, że katecheza jest również jednym z elementów całego przebiegu ewangelizacji, spełniając w niej bardzo ważną funkcję wprowadzania do życia chrześcijańskiego i jego dojrzewania, która to funkcja domaga się pełnego uczestnictwa w działalności ewangelizacyjnej całej wspólnoty chrześcijańskiej. Jeżeli więc za dokumentami Urzędu Nauczycielskiego Kościoła przyjmiemy, że katecheza jako część procesu ewangelizacji jest zarówno kształceniem, wychowaniem, jak i wta­jemniczeniem, pozostaje dla odpowiedzialnych za katechezę takie jej przysto­sowanie, aby w rzeczywistości polskiej został wypełniony postulat Kościoła o komple­men­tarności szkolnego nauczania religii i katechezy parafialnej, szczególnie w tym, co dotyczy chrześcijańskiego wtajemniczenia i ewangelizacji, które to funkcje jedynie częściowo mogą być zrealizowane w szkole.

Reforma systemu oświaty wprowadziła pojęcie szkolnego programu wychowania, realizowanego przez wszystkich nauczycieli. Rozporządzenie w sprawie ramowego statutu szkoły podstawowej domaga się opracowania – przez nauczycieli i wycho­waw­cow pod kierunkiem dyrektora – takiego programu w każdej szkole. Wychowanie w szkole rozumie się tu jako wspomaganie rodziców w wypełnianiu ich podsta­wo­we­go prawa do wychowania. Dlatego szkolny program wychowawczy nie może być sprzeczny z wychowaniem rodzicielskim. Musi on respektować wymagania rodziców w tym zakresie (Konstytucja RP, art. 48). Realizowany proces wychowawczy ma doprowadzić do ukształtowania się postawy dialogu, słuchania i rozumienia poglą­dow innych oraz współdziałania i współtworzenia szkolnej społeczności. Obok zajęć, które w pierwszym rzędzie mają prowadzić do przyswojenia wiedzy, są także zajęcia, które eksponują przede wszystkim oddziaływanie wychowawcze. Stąd projekt szkolnego programu wychowania podkreśla rolę nauczyciela-wy­cho­wawcy: każdy nauczyciel jest wychowawcą i powinien dawać dobry przykład, a nauczanie musi być ściśle powiązane z wychowaniem i kształtowaniem umiejętności ucznia. Katecheza w swojej istocie jest równocześnie nauczaniem, wychowaniem i inicjacją. Tutaj chodzi nam o wymiar wychowawczy katechezy. Wychowanie na katechezie powinno pro­wa­dzić do osiągnięcia rożnych celów. Są to cele wynikające z treści głoszonego orędzia i cele wynikające z sytuacji Kościoła i sytuacji człowieka. Najogólniej celem wychowa­nia na katechezie w pierwszym rzędzie jest wychowanie do wiary. Katecheza ma doprowadzić do osobowego spotkania z Jezusem Chrystusem.

Wychowanie na katechezie nie może być traktowane w oderwaniu od całego procesu wychowania w szkole. Cele wychowania religijnego muszą być powiązane z rozwo­jem wychowanka na płaszczyźnie naturalnej. Stąd w wychowaniu katechetycznym ważna jest świadomość, jakiego człowieka chcemy wychować. Istotnym zatem celem wychowania na katechezie jest udzielenie pomocy wychowankowi w odkrywaniu jego własnej tożsamości. Ma ona pomoc mu także w kształtowaniu stosunku do wartości, w podejmowaniu decyzji moralnych opartych na wartościach, a zwłaszcza na Dekalogu. Katecheza powinna też prowadzić do rozwijania społecznych zachowań wychowanka. W planie wychowawczym katechety powinny być ujęte cele prowa­dzą­ce do dojrzałej wiary. Wymienia się tu: wychowanie do modlitwy, kształtowanie su­mie­nia, wychowanie do uczestnictwa w liturgii, wychowanie do zaangażowanego uczestnictwa w życiu Kościoła, wychowanie do uczestnictwa w życiu społecznym, gospodarczym i politycznym.

Wśród celów stawianych katechezie wymienia się też zapobieganie patologii społecznej. Ten cel jest wspólny z zadaniami wychowawczymi szkoły, ale katecheza może odegrać tu szczególną rolę. Pomaga patrzeć bardziej realistycznie na naturę człowieka, wprowadzać w zagadnienia współczesnej kultury, wychowywać do wewnę­trznej wolności rozumianej jako możliwość urzeczywistniania dobra na płaszczyźnie osobistej, społecznej i zawodowej. W wychowaniu szkolnym i wycho­wa­niu katechetycznym nie brak celów wspólnych. Płaszczyznę współdziałania określają starania szkoły i katechezy o wszechstronny rozwój ucznia na płaszczyźnie naturalnej. Jest to ważny teren integracji działań wychowawczych w szkole. Do istotnych zadań

szkoły należy też wychowanie moralne ucznia. Katecheza dostarcza w tym zakresie pogłębionych treści i kształtuje motywację ucznia. W formacji sumienia odwołuje się ona nie tylko do płaszczyzny naturalnej, ale także do płaszczyzny nadprzyrodzonej. Wykorzystanie tych możliwości zależy w praktyce od umiejętności współpracy dyrekcji szkoły i grona pedagogicznego z zespołem katechetów.

Obok celów wspólnych wychowanie szkolne i katechetyczne mają swoje cele specy­ficzne. Dla katechezy najważniejsze jest wychowanie do wiary. Ten cel katecheta musi realizować we współpracy z rodziną i parafią. Nieraz jest to utrudnione, ponieważ postępujący proces sekularyzacji sprawia, iż wielu rodziców w małym zakresie angażuje się w życie Kościoła lub wcale nie interesuje się wychowaniem religijnym. Stąd w procesie wychowania religijnego coraz bardziej konieczne jest współdziałanie ruchów i wspólnot religijnych, które będą kontynuować dzieło formacji religijnej. Szkoła ma szansę stać się środowiskiem wychowawczym. Będzie to możliwe, gdy program wychowawczy zaoferuje młodzieży atrakcyjne dla niej formy przeżywania czasu w szkole. Biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności towarzyszące procesowi wychowania w szkole i na katechezie, można powiedzieć, że kontekst szkolny stwarza katechezie wielką szansę współdziałania w rozwoju ludzkim i religijnym wychowan­ka. Jednak wykorzystanie tej szansy zależy od tych, którzy ten proces nadzorują i rea­li­zują.

Bibliografia

Bagrowicz J., Edukacja religijna współczesnej młodzieży. Źródła i cele, Toruń: Wyd. UMK 2000.

Bóg w przedszkolu i szkole, red. Z. Marek, Kraków: Wyd. WAM 2000.

Drogi katechezy rodzinnej, red. E. Osewska, J. Stala, Poznań: Wyd. Księgarnia Świętego Wojciecha 2002.

Dziekoński S., Podmiotowy charakter wychowawczego działania katechezy, w: Dzisiejszy katecheta. Stan aktualny i wyzwania, red. J. Stala, Kraków: Wyd. WAM 2002, s. 89-109.

Mendyk M., Katecheta-nauczyciel, wychowawca, świadek. Jego misja w warunkach nowej ewangelizacji, Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne 10 (2007), s. 15-119.

Solak A., Komplementarność edukacji na płaszczyźnie dom-szkoła, w: Katechizować dzisiaj, red. J. Stala, Kielce: Wyd. Jedność 2004, s. 325-344.

Stala J., Współpraca rodziny, szkoły i parafii w dziele wychowawczym, w: Dydaktyka katechezy, red. J. Stala, Tarnów: Wyd. Diecezji Tarnowskiej 2004, s. 339-370.

Komentarze są wyłączone.